Biłgoraj. Mikrohistoria sztetla

Andrzej Krawczyk: Jeszcze słychać tę muzykę. Biłgoraj – sztetl utracony

Potomkowie mieszkańców sztetli Rzeczypospolitej stanowią dziś 70% wszystkich Żydów. Nie zostało po nich prawie nic. Ten niezwykły świat rozmywa się, ginie w mrokach niepamięci.

W sztetlu Biłgoraj toczy się życie.
Biedni Żydzi, którzy swoim dzieciom mogą zapewnić jedynie ziemniaki i od czasu do czasu śledzie, pochylają się nad księgami w modlitewnych izbach niczym intelektualni książęta. Bogaci Żydzi, którzy prowadzą dochodowe biznesy, żyją niemalże jak magnaci. Nimi wszystkimi próbuje zarządzać państwo w różnych odsłonach – Rzeczpospolita, Rosja, znowu Polska – chcąc na nich zarobić, a czasem skłócić z chłopskim sąsiadem.
Nad głowami jednych i drugich zbierają się czarne chmury…

Andrzej Krawczyk, historyk i dyplomata, wieloletni ambasador Rzeczpospolitej Polskiej, odtwarza świat żydowskiego miasteczka na przykładzie Biłgoraja – sztetla, który pokazał światu laureat literackiej nagrody Nobla Isaac Bashevis

Biłgoraj. Mikrohistoria sztetla – zobacz nagranie z seminarium

Zachęcamy do obejrzenia nagrania seminarium naukowego z 19 października 2021 roku, podczas którego dr Andrzej Krawczyk przedstawiał mikrohistorię Biłgoraja jako sztetla. - Żydowski Instytut Historyczny

Biłgoraj to niewielkie miasteczko, położone w południowo-wschodniej Polsce, 85 kilometrów od Lublina. Choć pierwsza pisemna wzmianka o Żydach, zamieszkałych w tym mieście, pochodzi z 1597 roku, to najprawdopodobniej mieszkali tu już w drugiej połowie XIV wieku. Stopniowo udział procentowy ludności żydowskiej w mieście wzrastał, osiągając w przeddzień ataku Niemiec na Polskę w 1939 roku ponad 60%.

Sztetl to – jak czytamy w Polskim Słowniku Judaistycznym – miasteczko na terenach byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, „w którym społeczność żydowska stanowiła większość mieszkańców oraz wytworzyła unikatowy społeczno-kulturowy wzorzec życia indywidualnego i zbiorowego”. Żydzi emigrowali z miast do sztetli po tym, jak mieszczanie wprowadzali dyskryminujące ich ograniczenia prawne, a także dlatego, że w niewielkich społecznościach łatwiej im było zachować tradycyjny styl życia. Z Biłgoraja pochodził i mieszkał w nim wybitny pisarz jidysz Isaac Bashevis Singer, a miasto znane było w żydowskiej diasporze dzięki swoim sitarzom, którzy według Singera eksportowali wyroby aż do Chin.

Dr Andrzej Krawczyk przedstawia żydowską historię miasta: ekonomiczną, polityczną i kulturową. Biłgoraj staje się dla badacza swoistym laboratorium, dzięki któremu może śledzić infrastrukturę życia sztetla. Wykład oparty jest na materiałach zebranych w czasie kwerendy do przygotowywanej książki.

Dr Andrzej Krawczyk to historyk, specjalista od Europy Środkowo-Wschodniej, były ambasador RP w Republice Czeskiej (2001-2005), na Słowacji (2009-2012), w Bośni i Hercegowinie (2013-2018).